Fertilist Tüp Bebek Merkezi

Kan Uyuşmazlığı İğnesi (Anti-D) Ne Zaman Yapılır?

Yayımlandı: · 9 dk okuma

Kan Uyuşmazlığı İğnesi (Anti-D) Ne Zaman Yapılır?

Kan uyuşmazlığı iğnesi olarak bilinen Anti-D immünoglobulin, RhD negatif ve henüz Anti-D antikoru geliştirmemiş gebelerde RhD duyarlanmasını önlemek amacıyla uygulanır. Rutin gebelik takibinde uygulama protokolü ülkeye göre değişebilmekle birlikte sıklıkla 28. gebelik haftası civarında, RhD pozitif bir bebeğin doğumundan sonra ise ilk 72 saat içinde uygulanır. Düşük, dış gebelik, gebelikte kanama, amniyosentez veya karın travması gibi durumlarda da gebelik haftası ve klinik koşullara göre ek Anti-D gerekebilir.

Anti-D her Rh negatif kişiye otomatik olarak uygulanmaz. Annenin RhD durumu, antikor taraması, bebeğin bilinen veya olası RhD durumu, gebelik haftası ve gebelik sırasında yaşanan olaylar birlikte değerlendirilir.

Kan Uyuşmazlığı Nedir?

Kan uyuşmazlığı olarak bilinen Rh uyuşmazlığı, RhD negatif bir gebenin RhD pozitif fetüse ait kırmızı kan hücreleriyle karşılaşması sonucunda bağışıklık sisteminin Anti-D antikoru geliştirebilmesi durumudur. Bu süreç “RhD duyarlanması” veya “alloimmünizasyon” olarak adlandırılır.

Gebelik sırasında anne ve bebeğin kan dolaşımları doğrudan birbirine karışmaz. Ancak özellikle doğumda, bazı girişimlerde, gebelikte kanama veya karın travması gibi durumlarda fetüse ait az miktarda kan anne dolaşımına geçebilir.

RhD negatif anne bu hücrelerle karşılaştığında bağışıklık sistemi onları yabancı olarak algılayarak Anti-D antikoru oluşturabilir.

Oluşan antikorlar sonraki RhD pozitif gebeliklerde plasentadan geçerek fetüsün kırmızı kan hücrelerinin parçalanmasına yol açabilir.

Rh uyuşmazlığı doğrudan kadın infertilitesi nedeni değildir. Gebe kalma yeteneğinden çok gebelik sırasında gelişebilecek bağışıklık yanıtıyla ilişkilidir. Kadın kaynaklı gebelik elde etme güçlüğüne yol açabilen diğer faktörler Fertilist'in kadın infertilitesi sayfasında ayrıca ele alınmaktadır.

Rh Faktörü ve Rh Negatif Anne

Rh faktörü, kırmızı kan hücrelerinin yüzeyinde bulunan çeşitli antijen sistemlerinden biridir. Klinik açıdan en çok değerlendirilenlerden biri RhD antijenidir.

  • Kırmızı kan hücrelerinde D antijeni varsa kişi RhD pozitif,
  • D antijeni yoksa kişi RhD negatif olarak tanımlanır.

RhD negatif olmak bir hastalık değildir ve kişinin günlük sağlığı üzerinde tek başına olumsuz etkisi bulunmaz. Gebelik açısından önem taşıyan durum, annenin RhD negatif olduğu ve bebeğin RhD pozitif olduğu gebeliklerdir. Bebeğin RhD pozitif olması durumunda fetüse ait kan hücrelerinin anne dolaşımına geçmesi duyarlanma riskini oluşturabilir.

Anti-D immünoglobulin, annenin bağışıklık sisteminin kendi Anti-D antikorlarını oluşturmasını önlemeye yardımcı olmak amacıyla uygulanır. Ancak anne daha önce Anti-D antikoru geliştirmişse profilaktik Anti-D artık bu antikoru ortadan kaldırmaz. Bu durumda gebelik farklı bir takip protokolüne göre değerlendirilir.

Kan Uyuşmazlığı İğnesi (Anti-D İmmünoglobulin) Nedir?

Anti-D immünoglobulin, insan plazmasından elde edilen ve RhD antijenine karşı hazır antikorlar içeren bir immünoglobulin preparatıdır. RhD negatif ve henüz duyarlanmamış gebelerde, fetüse ait RhD pozitif kırmızı kan hücrelerinin annenin bağışıklık sistemini uyarmasını engellemeye yardımcı olur.

Başka bir ifadeyle Anti-D iğnesi, var olan Rh uyuşmazlığını değiştirmez; annenin Anti-D antikoru geliştirme riskini azaltmak amacıyla koruyucu olarak kullanılır.

Anti-D profilaksisinin yaygınlaşmasından önce RhD alloimmünizasyonu daha sık görülürken, doğum sonrası ve gebelik sırasında profilaksinin eklenmesiyle duyarlanma oranları belirgin biçimde azalmıştır. ACOG, doğum sonrası profilaksinin risk altındaki gebeliklerde alloimmünizasyon oranını yaklaşık %13–16'dan %0,5–1,8'e, rutin antenatal uygulamanın eklenmesinin ise yaklaşık %0,14–0,2'ye düşürdüğünü bildirmektedir.

Anti-D tedavi edici değil, koruyucu bir uygulamadır. Kişide bağışıklık sistemi tarafından gerçek Anti-D antikorları zaten oluşmuşsa profilaktik Anti-D'nin yararı olmaz.

Kan Uyuşmazlığı İğnesi Ne Zaman Yapılır?

Anti-D uygulama zamanı gebeliğin dönemine ve kişinin yaşadığı klinik duruma göre değişir. Rutin antenatal programların ayrıntıları ülkeden ülkeye farklılık gösterebilir. Bunun yanında fetomaternal kan geçişi ihtimalini artıran olaylardan sonra ek doz gerekebilir.

Durum Anti-D Uygulama Zamanı
Rutin gebelik takibi Sıklıkla 28. gebelik haftası civarında; bazı protokollerde farklı veya birden fazla doz şeması kullanılabilir
RhD pozitif bebeğin doğumu Tercihen ilk 72 saat içinde
Düşük / gebelik kaybı Gebelik haftası ve uygulanan yönteme göre değerlendirilir
Dış gebelik RhD negatif ve duyarlanmamış kişilerde klinik protokole göre uygulanabilir
Amniyosentez / CVS Girişim sonrasında RhD negatif ve duyarlanmamış gebede profilaksi değerlendirilir
Gebelikte kanama Gebelik haftası ve kanama durumuna göre ek Anti-D gerekebilir
Karın travması Fetomaternal kan geçişi ihtimali nedeniyle değerlendirilir
Dışarıdan bebeği çevirme işlemi (ECV) İşlem sonrası profilaksi gerekebilir

Anti-D mümkün olduğunca önerilen zaman aralığında uygulanmalıdır. Duyarlandırıcı bir olaydan sonra 72 saat içinde uygulanması hedeflenir. Bazı protokoller, 72 saat geçmiş olsa bile gecikmiş uygulamanın belirli ölçüde koruyucu olabileceğini belirtir; bu durumda sağlık ekibine mümkün olan en kısa sürede başvurulmalıdır.

Düşük, Kürtaj ve Dış Gebelik Sonrası

Düşük veya gebelik sonlandırılması sonrası Anti-D yaklaşımı gebelik haftasına ve kullanılan yönteme göre değişebilir. Bu nedenle “RhD negatif olan herkese her düşükten sonra mutlaka Anti-D yapılır” şeklindeki genel bir ifade güncel kılavuzları tam olarak yansıtmaz.

Durum Genel Yaklaşım
12 haftadan önce gebelik kaybı Rutin gereklilik güncel kılavuza ve klinik duruma göre değişebilir.
12 hafta ve üzerindeki düşük RhD negatif ve duyarlanmamış kişilerde Anti-D önerilir.
Cerrahi müdahale Fetomaternal kan geçişi riski nedeniyle Anti-D açısından ayrıca değerlendirilir.
Dış gebelik RhD negatif gebelerde Anti-D gerekliliği değerlendirilir.
Kürtaj Gebelik haftası ve yöntem dikkate alınır.

Amniyosentez ve CVS Sonrası

Amniyosentez ve koryon villus örneklemesi (CVS), gebelik sırasında fetal veya plasental materyale ulaşmayı gerektiren invaziv tanı yöntemleridir. Bu işlemler sırasında fetal kırmızı kan hücrelerinin anne dolaşımına geçme ihtimali bulunduğundan RhD negatif ve duyarlanmamış gebelerde Anti-D profilaksisi değerlendirilir.

İşlem Yaklaşık Uygulama Dönemi Anti-D Açısından Değerlendirme
CVS Genellikle 11+0–13+6. haftalar RhD negatif, duyarlanmamış gebede profilaksi önerilebilir.
Amniyosentez Genellikle 15. haftadan itibaren RhD negatif, duyarlanmamış gebede profilaksi önerilir.
Fetal kan örneklemesi / fetal girişim Klinik gerekliliğe göre Fetomaternal kan geçişi nedeniyle Anti-D değerlendirilir.

İndirekt Coombs Testi Nedir, Neden Yapılır?

İndirekt Coombs testi, kişinin kan plazmasında kırmızı kan hücrelerindeki antijenlere karşı oluşmuş antikorların bulunup bulunmadığını araştıran bir antikor tarama testidir. Gebelikte özellikle RhD negatif kişilerde daha önceden alloimmünizasyon gelişip gelişmediğini değerlendirmeye yardımcı olur.

Gebeliğin başında yapılan kan grubu ve antikor taramasıyla:

  • ABO kan grubu,
  • RhD durumu,
  • Klinik açıdan anlamlı eritrosit antikorlarının bulunup bulunmadığı değerlendirilir.

Bazı sağlık sistemlerinde antikor taraması 28. gebelik haftasında da tekrarlanır. İndirekt Coombs negatifse, test edilen klinik açıdan anlamlı eritrosit antikorları saptanmamış demektir. RhD negatif ve duyarlanmamış bir gebede Anti-D profilaksisi bu aşamada koruyucu amaçla kullanılabilir.

Test pozitifse, hangi antikorun bulunduğu belirlenir ve klinik önemine göre düzeyi takip edilebilir. Anti-D antikorunun gerçek maternal alloimmünizasyon sonucu oluştuğu doğrulanırsa profilaktik Anti-D artık oluşmuş antikoru ortadan kaldırmaz. Gebelik fetüste anemi riski açısından farklı şekilde takip edilir.

Ayrıca yakın zamanda profilaktik Anti-D uygulanmışsa kanda geçici olarak pasif Anti-D saptanabilir. Bu nedenle laboratuvara Anti-D'nin ne zaman ve neden uygulandığının bildirilmesi sonuçların yorumlanması açısından önemlidir.

İğne Yapılmazsa Ne Olur?

RhD negatif ve duyarlanmamış bir gebede Anti-D gerekli olduğu halde uygulanmazsa anne, RhD pozitif fetal kan hücreleriyle karşılaşarak Anti-D antikoru geliştirebilir. Bu süreç genellikle annenin kendisinde hastalığa neden olmaz ancak gelecekteki RhD pozitif gebelikleri etkileyebilir. Olası sonuçlar şunlardır:

  • RhD duyarlanması gelişebilir: Bağışıklık sistemi RhD antijenini yabancı olarak tanıyıp Anti-D üretmeye başlayabilir.
  • Antikorlar sonraki gebeliklerde plasentadan geçebilir: Maternal IgG antikorları fetüsün dolaşımına ulaşabilir.
  • Fetal kırmızı kan hücreleri parçalanabilir: Hemoliz sonucunda fetal anemi gelişebilir.
  • Hemolitik hastalık ortaya çıkabilir: Ağır olgularda fetüs ve yenidoğanın hemolitik hastalığı gelişebilir.
  • Gebelik daha yakın takip gerektirebilir: Antikor düzeyleri ve gerektiğinde fetal orta serebral arter Doppler ölçümleri gibi yöntemler kullanılabilir.
  • Ağır fetal anemi oluşabilir: İleri olgularda intrauterin transfüzyon gibi tedavilere ihtiyaç duyulabilir.

Duyarlanma genellikle geri döndürülemediği için Anti-D profilaksisinin temel amacı bu bağışıklık yanıtını oluşmadan önce önlemektir.

Anti-D İğnesinin Yan Etkileri

Anti-D uzun yıllardır gebelikte kullanılan bir immünoglobulindir. Çoğu yan etki hafif ve geçicidir.

Sık veya hafif görülebilecek etkiler:

  • Enjeksiyon yerinde ağrı ve hassasiyet: En sık bildirilen etkilerden biridir ve genellikle kısa sürede geçer.
  • Hafif şişlik veya kızarıklık: İğnenin yapıldığı bölgede görülebilir.
  • Baş ağrısı: Bazı kişilerde kısa süreli görülebilir.
  • Hafif ateş veya halsizlik: Seyrek olarak ortaya çıkabilir.
  • Deri döküntüsü: Yaygın olmayan bir yan etkidir.

Daha seyrek fakat önemli durum:

  • Alerjik reaksiyon: Çok nadiren ciddi aşırı duyarlılık veya anafilaktik reaksiyon gelişebilir.

Enjeksiyondan sonra nefes darlığı, hırıltı, yüzde veya boğazda şişme, yaygın ürtiker, ciddi baş dönmesi ya da bayılma hissi oluşursa acil değerlendirme gerekir. Anti-D insan plazmasından elde edilen bir kan ürünüdür. Donör plazması enfeksiyonlar açısından taranır ve üretim sırasında ek güvenlik işlemlerinden geçirilir. Bununla birlikte plazma kaynaklı tüm ürünlerde teorik enfeksiyon bulaşma riski tamamen sıfır kabul edilmez. Mevcut klinik deneyim ve veriler gebelik sırasında önerilen Anti-D uygulamasının fetüse zarar verdiğini göstermemektedir.

Sık Sorulan Sorular

Anti-D İğnesi Rh Pozitif Gebeye Yapılır mı?

Rutin RhD alloimmünizasyon profilaksisi RhD negatif ve duyarlanmamış gebeler içindir. RhD pozitif kişilerde RhD antijenine karşı duyarlanma söz konusu olmadığından rutin Anti-D profilaksisine ihtiyaç duyulmaz.

Baba Rh Negatifse İğne Gerekir mi?

Baba kesin olarak RhD negatifse fetüs de RhD negatif olur ve RhD uyuşmazlığı oluşmaz. Bu durumda Anti-D profilaksisi gerekmeyebilir. Ancak babanın RhD durumunun doğruluğu ve fetüsün RhD durumuna ilişkin değerlendirme klinik ekip tarafından yapılmalıdır. Bazı sağlık sistemlerinde fetal RhD durumu anne kanından yapılan noninvaziv genotipleme ile belirlenebilir.

İğnenin Yapılması Unutulursa Ne Yapılmalı?

Anti-D'nin duyarlanmaya yol açabilecek olaylardan sonra mümkünse ilk 72 saat içinde uygulanması hedeflenir. Bu süre geçmişse de kişi kendi kendine “artık çok geç” sonucuna varmamalıdır. Bazı protokollerde 72 saat sonrasında yapılan uygulamanın da belirli ölçüde koruma sağlayabileceği belirtilir; sağlık kuruluşuyla mümkün olan en kısa sürede iletişime geçilmelidir.

Anti-D Uygulamasından Önce Hangi Testler İstenir?

Gebelikte öncelikle ABO ve RhD kan grubu ile eritrosit antikor taraması yapılır. RhD negatif kişide daha önce Anti-D antikoru oluşup oluşmadığı değerlendirilir. Sağlık sistemine göre fetal RhD genotiplemesi de kullanılabilir.

Anti-D İğnesi Bebeğe Zarar Verir mi?

Anti-D uzun yıllardır gebelikte kullanılan bir profilaksidir. Mevcut klinik veriler rutin Anti-D uygulamasının mevcut veya sonraki gebeliklerde bebeğe anlamlı kısa dönem zarar verdiğini göstermemektedir.

Her Gebelikte Anti-D Tekrar Yapılır mı?

RhD negatif ve duyarlanmamış kişide, RhD pozitif fetüs olasılığı bulunan her gebelik yeniden değerlendirilir. Bir önceki gebelikte Anti-D yapılmış olması sonraki gebelik için kalıcı koruma sağlamaz. Gereken durumlarda antenatal dönemde ve RhD pozitif bebeğin doğumundan sonra yeniden Anti-D uygulanır.

Kaynaklar

  1. https://www.acog.org/womens-health/faqs/the-rh-factor-how-it-can-affect-your-pregnancy
  2. https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-bulletin/articles/2017/08/prevention-of-rh-d-alloimmunization
  3. https://www.acog.org/womens-health/faqs/early-pregnancy-loss
  4. https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-bulletin/articles/2018/03/management-of-alloimmunization-during-pregnancy
  5. https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/blood-groups/
  6. https://www.nhs.uk/conditions/rhesus-disease-hdfn/
  7. https://www.medlineplus.gov/ency/article/003344.htm
  8. https://www.nhsbt.nhs.uk/ibgrl/services/molecular-diagnostics/fetal-rhd-screen/
  9. https://www.rcog.org.uk/gtg8
  10. https://www.cuh.nhs.uk/patient-information/-guidance-on-the-use-of-routine-antenatal-anti-d-prophylaxis-raadp-and-postnatal-care-for-rhd-negative-women/
  11. https://www.northerncarealliance.nhs.uk/patient-information/patient-leaflets/obstetrics-rhd-negative-women-pregnancy-anti-d-prophylaxis

İlgili yazılar