Overyan Rejuvenasyon

Overyan rejuvenasyon, yumurtalık rezervi azalmış ya da yumurtalık işlevleri erken yaşta sona ermiş kadınlarda yumurtalık dokusunda aktif olmayan foliküllerin yeniden etkinleştirilmesini amaçlayan deneysel tedavi yöntemlerinin genel adıdır. Bu amaçla, hastanın kendi kanından elde edilen trombositten zengin plazmanın (PRP) yumurtalık içerisine enjeksiyonu uygulanır. Bu uygulamanın yanı sıra, henüz güvenilirliği ve etkinliği bilimsel olarak kanıtlanmamış olmakla birlikte ekzozom ve kök hücre uygulamaları da literatürde yer almaktadır.

Bu yöntemler, etkinliği henüz büyük ve kontrollü çalışmalarla kanıtlanmamış uygulamalar olarak kabul edilmekte olup, rutin tedavi seçeneği olarak değil, seçilmiş hastalarda ve bilgilendirilmiş onam eşliğinde deneysel olarak değerlendirilmelidir.

Kadınlar doğumda sınırlı sayıda yumurta hücresi ile dünyaya gelir ve bu sayı yaşla birlikte geri dönüşümsüz olarak azalır; özellikle 35 yaşından sonra hem yumurta sayısında hem de kalitesinde belirgin bir düşüş yaşanır. Yaşa bağlı bu doğal süreç dışında, ailede erken menopoz öyküsü, Turner sendromu ve Frajil X ön mutasyonu gibi genetik nedenler, otoimmün hastalıklar, yumurtalık ameliyatları (özellikle endometrioma cerrahisi), kemoterapi ve radyoterapi ile sigara kullanımı yumurtalık rezervinin erken azalmasında rol alabilen risk faktörleri arasında sayılabilir. Yumurtalık işlevlerinin 40 yaşından önce sona ermesi primer over yetmezliği olarak adlandırılır ve kadınların yaklaşık %1'inde görülür; hastaların önemli bir kısmında ise altta yatan neden saptanamaz.

Azalmış yumurtalık rezervi çoğunlukla herhangi bir bulguya yol açmayıp, gebelik elde edilememesi nedeniyle yapılan değerlendirmeler sırasında saptanır. Bulguları mevcut olan hastalarda adet sürelerinin kısalması veya uzaması, adet düzensizliği, adet kanamasının azalması, tüp bebek tedavisinde ilaçlara zayıf yanıt ve az sayıda yumurta elde edilmesi ile karşılaşılabilir. Primer over yetmezliğinde ise adetlerin seyrekleşmesi ya da tamamen kesilmesinin yanı sıra sıcak basması, gece terlemesi, uyku bozukluğu, vajinal kuruluk ve duygu durum değişiklikleri gibi menopoz benzeri şikayetler ön planda olabilir.

Yumurtalık rezervinin değerlendirilmesinde en sık kullanılan testler esas olarak adetin ilk günlerinde yapılan transvajinal ultrasonografi ile yumurtalıklardaki antral folikül olarak tanımlanan küçük foliküllerin sayılması ve kanda Anti-Müllerian Hormon (AMH) düzeyinin ölçülmesidir. Adetin 2-4. günlerinde ölçülen FSH ve östradiol düzeyleri de tanıya katkı sağlar. AMH düzeyinin 1,1 ng/mL'nin ve antral folikül sayısının 5-7'nin altında olması azalmış rezervi düşündüren bulgular arasında sayılabilir. Primer over yetmezliği tanısı ise 40 yaş altında en az 4 ay süreyle adet görememe ile birlikte en az 4 hafta arayla iki kez ölçülen FSH düzeyinin 25 IU/L'nin üzerinde saptanması ile konulur; bu hastalarda altta yatan nedenin araştırılması amacıyla genetik ve otoimmün testler önerilir.

Azalmış yumurtalık rezervini tamamen iyileştiren kanıtlanmış bir tedavi bulunmamakta olup, tedavi hastanın yaşı, rezervin düzeyi ve çocuk isteği göz önünde bulundurularak bireyselleştirilmelidir. Gebelik planlayan hastalarda zaman kaybetmeden tüp bebek tedavisine başlanması ve hastaya özel uyarım protokolleri uygulanabilir.

En sık uygulanan yöntem olan PRP uygulamasında, hastadan alınan kan örneği özel tüplerde santrifüj edilerek trombositten zengin plazma ayrıştırılır ve bu plazma kısa süreli sedasyon altında, transvajinal ultrasonografi eşliğinde ince bir iğne ile yumurtalık içerisine enjekte edilir. İşlem yaklaşık 15-30 dakika sürmekte olup yumurta toplama işlemine benzer şekilde günübirlik olarak uygulanır. Trombositlerin salgıladığı büyüme faktörlerinin yumurtalık dokusunda kan akımını artırarak foliküllerin gelişimini uyararak etki gösterdiği düşünülmektedir. Bir folikülün aktif olmayan aşamadan yumurtlama aşamasına kadar gelişmesi yaklaşık 3 ay sürdüğünden, işlemin etkisi genellikle 1-3 ay sonra AMH, antral folikül sayısı ve adet düzeni ile değerlendirilir.

Overyan rejuvenasyon, primer over yetmezliği tanısı almış kadınlar, tüp bebek tedavisinde tekrarlayan şekilde zayıf yumurtalık yanıtı alınan hastalar ve menopoza geçiş dönemindeki (perimenopozal) gebelik isteyen kadınlarda değerlendirilebilir. Bu hastalarda işlem öncesinde yumurtalık dokusunun ultrasonografi ile görüntülenebilir olması gereklidir.

PRP uygulaması hastanın kendi kanından hazırlandığı için alerjik reaksiyon ya da hastalık bulaşma riski taşımamakta olup genel olarak güvenli kabul edilmektedir. İşleme bağlı olarak nadiren enjeksiyon bölgesinde ağrı, hafif vajinal kanama, karın içi kanama, enfeksiyon ve sedasyona bağlı riskler ile karşılaşılabilir.

Bugüne kadar yapılan çoğunlukla küçük ölçekli, kontrol grubu içermeyen ve vaka serisi şeklinde bildirilmiş çalışmalarda, PRP uygulaması sonrasında bazı hastalarda AMH düzeyinde ve antral folikül sayısında artış, adetlerin yeniden başlaması, tüp bebek tedavisinde elde edilen yumurta ve embriyo sayısında artış ile kendiliğinden ya da tüp bebek yoluyla gebelikler bildirilmiştir. Bununla birlikte bu sonuçların tüm hastalarda görülmediği, etkinin sınırlı ve geçici olabildiği ve canlı doğum oranlarını artırdığının büyük ve kontrollü çalışmalarla henüz gösterilmediği bilinmelidir. Bu nedenle overyan rejuvenasyon, gerçekçi beklentilerle ve her hastada bireysel olarak planlanmalıdır.