Sperm Sayısı Kaç Olmalı? Spermiogram Normal Değerleri (WHO 2021)

Spermiogram Testi Nedir?

Spermiogram, semen örneğinin hacim, sperm konsantrasyonu, toplam sperm sayısı, hareketlilik, morfoloji ve gerektiğinde canlılık gibi özelliklerini değerlendiren laboratuvar testidir. Erkek fertilitesinin değerlendirilmesinde kullanılan temel testlerden biridir.

Semen analizinde yalnızca sperm sayısına bakılmaz. Bir kişinin sperm konsantrasyonu referans sınırının üzerinde olsa bile hareketlilik veya morfoloji gibi başka parametrelerde farklılık bulunabilir. Benzer şekilde tek bir değerin referans sınırının altında olması da tek başına infertilite tanısı koydurmaz.

AUA ve ASRM, semen parametrelerinin biyolojik olarak değişken olduğunu ve sonuçların ejakülattan ejakülata önemli ölçüde farklılaşabileceğini belirtmektedir. Bu nedenle spermiogram sonucu diğer klinik bulgularla birlikte değerlendirilmelidir.

Sperm Sayısı Kaç Olmalı? WHO 2021 Referans Değerleri

Dünya Sağlık Örgütü’nün (WHO) 2021 yılında yayımlanan WHO Laboratory Manual for the Examination and Processing of Human Semen, 6th Edition dokümanında semen parametreleri için alt referans değerleri tanımlanmıştır. Bu değerler, partnerleri 12 ay içinde doğal yolla gebe kalan erkeklerden elde edilen sonuçların yaklaşık alt %5'lik dilimini temsil eder. Bu nedenle değerlerin “fertilite için geçilmesi gereken kesin sınırlar” olarak yorumlanmaması gerekir.

Parametre	WHO 2021 Alt Referans Sınırı	Birim
Semen hacmi	1,4	mL
Sperm konsantrasyonu	16	milyon/mL
Toplam sperm sayısı	39	milyon/ejakülat
Toplam hareketlilik	%42	PR + NP
İleri hareketlilik	%30	PR
Canlılık	%54	canlı sperm
Normal morfoloji	%4	normal form
pH	≥7,2	pH

WHO 2021 referans değerleri sperm konsantrasyonu, sayı, hareketlilik ve morfoloji gibi parametrelerin birlikte değerlendirilmesini sağlar. Semen analizi sonucunda birden fazla parametrenin düşük olması, tek bir parametredeki düşüklüğe göre klinik açıdan daha anlamlı olabilir.

Sperm Konsantrasyonu (mL Başına)

Sperm konsantrasyonu, 1 mL semen içerisindeki sperm hücresi sayısını ifade eder. WHO 2021 verilerinde alt referans sınırı 16 milyon sperm/mL olarak belirtilmiştir.

Sperm Konsantrasyonu	Genel Değerlendirme
≥16 milyon/mL	WHO 2021 alt referans sınırında veya üzerinde
<16 milyon/mL	Düşük sperm konsantrasyonu olarak değerlendirilebilir
Sperm görülmemesi	Azoospermi açısından değerlendirme gerekir

Sperm konsantrasyonunun tek başına yüksek olması gebelik oluşacağını garanti etmez. Hareketlilik, morfoloji ve toplam sperm sayısı gibi diğer parametreler de fertilite değerlendirmesinde önemlidir.

Toplam Sperm Sayısı

Toplam sperm sayısı, semen örneğinin tamamındaki sperm sayısını ifade eder ve semen hacmi ile sperm konsantrasyonu birlikte değerlendirilerek hesaplanır. WHO 2021'e göre alt referans sınırı bir ejakülatta 39 milyon sperm olarak belirlenmiştir.

Parametre	WHO 2021 Alt Referans Sınırı
Sperm konsantrasyonu	16 milyon/mL
Toplam sperm sayısı	39 milyon/ejakülat

Örneğin semen hacmi 3 mL ve sperm konsantrasyonu 20 milyon/mL ise yaklaşık toplam sperm sayısı 60 milyon olarak hesaplanabilir. Ancak sonuç değerlendirilirken hareketlilik ve morfoloji gibi diğer spermiogram değerleri de dikkate alınmalıdır.

Hareketlilik (Motilite)

Sperm hareketliliği, sperm hücrelerinin ne kadarının hareket ettiğini ve bunların ne kadarının ileri yönde hareket edebildiğini gösterir.

WHO 2021'e göre:

Hareketlilik Parametresi	Alt Referans Sınırı
Toplam hareketlilik (PR + NP)	%42
İleri hareketlilik (PR)	%30

PR (progressive motility), spermin ileri yönde hareket etmesini ifade eder. NP (non-progressive motility) ise spermin hareket ettiği ancak belirgin biçimde ileri ilerlemediği durumu tanımlar.

İleri hareketlilik için alt referans sınırı %30, toplam hareketlilik için ise %42'dir.

Sperm sayısı yeterli olsa bile hareketliliğin düşük olması spermin yumurtaya ulaşma kapasitesini etkileyebilir. Bu durum değerlendirilirken sperm sayısı ve diğer semen parametreleriyle birlikte yorum yapılır.

Morfoloji (Şekil)

Sperm morfolojisi, sperm hücrelerinin baş, orta bölüm ve kuyruk yapılarının mikroskop altında değerlendirilmesini ifade eder.

WHO 2021'e göre normal morfolojiye sahip sperm oranı için alt referans sınırı %4'tür.

Normal Morfoloji Oranı	Genel Değerlendirme
≥%4	WHO 2021 alt referans sınırında veya üzerinde
<%4	Normal form oranı alt referans sınırının altında

İlk bakışta %4 oranı düşük görünebilir. Ancak sperm morfolojisi oldukça katı kriterlerle değerlendirilir. Bu nedenle yalnızca morfoloji sonucuna bakarak gebelik olasılığı hakkında kesin yorum yapılmamalıdır.

Hacim, pH ve Likefaksiyon Süresi

Spermiogramda sperm hücrelerinin özelliklerinin yanında semen sıvısının özellikleri de değerlendirilir.

Parametre	Referans / Beklenen Değer
Semen hacmi	≥1,4 mL
pH	≥7,2
Likefaksiyon	Genellikle 30–60 dakika içinde tamamlanması beklenir

WHO 2021 verilerinde semen hacminin alt referans sınırı 1,4 mL olarak bildirilmiştir. pH için kullanılan konsensüs sınırı ise yaklaşık 7,2 ve üzeridir. Semen boşalma sonrasında başlangıçta daha yoğun ve jel benzeri olabilir. Zamanla sıvılaşması yani likefaksiyon beklenir. WHO örnek incelemesinin ideal olarak ilk 30 dakika içinde başlamasını, en geç yaklaşık 60 dakika içinde değerlendirilmesini önerir.

Spermiogram Öncesi Hazırlık: Cinsel Perhiz Süresi

Spermiogram öncesinde örnek kalitesini ve sonuçların karşılaştırılabilirliğini korumak için belirli hazırlık kurallarına uyulması gerekir. WHO, semen örneği verilmeden önce 2–7 günlük ejakülasyon perhizi önermektedir.Test öncesinde dikkat edilmesi gereken başlıca noktalar:

• 2–7 gün cinsel perhiz uygulanmalıdır. Bu sürede cinsel ilişki veya mastürbasyonla ejakülasyon olmaması istenir.

• Örnek mümkünse laboratuvarın verdiği uygun steril kaba alınmalıdır.

• Örneğin tamamının kaba alınması önemlidir. Özellikle ilk kısmın kaybedilmesi sperm konsantrasyonunu etkileyebilir.

• Sperm hareketliliğini etkileyebileceği için standart kayganlaştırıcılar kullanılmamalıdır.

• Örnek laboratuvar dışında verildiyse merkezin taşıma süresi ve sıcaklık koşullarıyla ilgili talimatlarına uyulmalıdır.

• Kullanılan ilaçlar, yakın zamanda geçirilen ateşli hastalıklar ve örnek kaybı gibi durumlar laboratuvara veya doktora bildirilmelidir.

Testler arasında cinsel perhiz süresinin mümkün olduğunca benzer tutulması, sonuçların karşılaştırılmasını kolaylaştırabilir.

Düşük Sperm Sayısı (Oligospermi) Nedir?

Oligospermi veya daha güncel ifadeyle oligozoospermi, semen içerisindeki sperm konsantrasyonunun alt referans sınırının altında olmasıdır. WHO 2021 referansları esas alındığında sperm konsantrasyonunun 16 milyon/mL'nin altında olması düşük sperm konsantrasyonu olarak değerlendirilebilir.

Düşük sperm sayısı gebelik olasılığını azaltabilir ancak doğal gebeliğin imkânsız olduğu anlamına gelmez. Sonucun klinik önemi;

• sperm konsantrasyonu,

• toplam sperm sayısı,

• ileri hareketlilik,

• morfoloji,

• kadın partnerin yaşı ve fertilite durumu,

• infertilite süresi gibi faktörlerle birlikte değerlendirilir.

Bu nedenle sperm konsantrasyonunun 16 milyon/mL'nin altında çıkması tek başına uygulanacak tedaviyi belirlemez.

Sperm Yokluğu (Azoospermi) Nedir?

Azoospermi, ejakülatta sperm hücresinin bulunmaması durumudur. Tek bir semen analizinde sperm görülmemesi durumunda sonuç doğrulanmalı ve azoosperminin nedeni araştırılmalıdır. AUA/ASRM, azoospermik erkeklerin semen hacmi, semen pH'ı, fizik muayene ve FSH gibi hormonal değerlerle değerlendirilmesini önermektedir. Azoospermi genel olarak iki temel grupta incelenebilir:

Azoospermi Türü	Temel Mekanizma	Olası Örnekler
Obstrüktif azoospermi	Sperm üretilebilir ancak üreme kanallarındaki tıkanıklık nedeniyle ejakülata ulaşamaz.	Vas deferens yokluğu veya tıkanıklığı, ejakülatuar kanal problemleri
Non-obstrüktif azoospermi	Testislerde sperm üretimi ciddi düzeyde azalmış veya bozulmuştur.	Testiküler yetmezlik, bazı genetik veya hormonal nedenler

Bu ayrım tedavi planlaması açısından önemlidir. Azoospermi saptandığında üroloji veya androloji alanında erkek infertilitesi konusunda deneyimli bir hekim tarafından ileri değerlendirme yapılması gerekir.

Sperm Sayısını Etkileyen Faktörler

Sperm sayısında düşüklük tek bir nedene bağlı olmayabilir. Erkek infertilitesinin değerlendirilmesinde fiziksel, hormonal, genetik ve yaşam tarzıyla ilişkili faktörler birlikte ele alınır. Başlıca faktörler şunlardır:

• Varikosel

• Hormonal bozukluklar

• Genetik faktörler

• Testis veya üreme yollarıyla ilişkili hastalıklar

• Bazı ilaç ve tedaviler

• Ateşli hastalıklar

• Sigara ve diğer tütün ürünleri

• Aşırı alkol kullanımı

• Obezite ve metabolik faktörler

• Testislerin uzun süre yüksek ısıya maruz kalması

Tek bir yaşam tarzı faktörünün sperm sayısındaki düşüklüğün kesin nedeni olduğu söylenemez. Bu nedenle altta yatan neden, öykü, fizik muayene ve gerekli laboratuvar testleriyle değerlendirilmelidir.

Varikosel

Varikosel, testis çevresindeki toplardamarların genişlemesidir ve erkek infertilitesi değerlendirmesinde sık karşılaşılan durumlardan biridir. Her varikoseli bulunan erkekte sperm değerlerinin bozulması veya infertilite gelişmesi beklenmez. Ancak klinik olarak belirgin varikoseli bulunan ve semen parametrelerinde bozukluk saptanan bazı infertil erkeklerde varikosel tedavisi değerlendirilebilir.

Bu nedenle yalnızca ultrason sonucunda varikosel görülmesi tedavi kararı vermek için yeterli değildir; fizik muayene, semen analizi ve çiftin fertilite durumu birlikte değerlendirilir.

Hormonal Bozukluklar

Sperm üretimi hipotalamus, hipofiz bezi ve testisler arasındaki hormonal sistem tarafından kontrol edilir. FSH, LH ve testosteron bu süreçte önemli rol oynar.

AUA/ASRM; oligozoospermi veya azoospermi bulunan, libido kaybı ya da erektil disfonksiyonu olan, testislerde küçülme saptanan veya hormonal bozukluk düşündüren bulguları bulunan erkeklerde FSH ve testosteron başta olmak üzere hormonal değerlendirme yapılmasını önermektedir.

Ayrıca gebelik planlayan erkeklerde dışarıdan testosteron kullanımına dikkat edilmelidir. Ekzojen testosteron hipofiz hormonlarını baskılayarak testis içi testosteronu azaltabilir ve sperm üretimini ciddi biçimde düşürebilir; bazı kişilerde azoospermiye kadar ilerleyebilir.

Yaşam Tarzı: Sigara, Alkol, Isı, Obezite

Semen parametreleri yaşam tarzı ve genel sağlık durumundan etkilenebilir. Fertilite planlayan erkeklerde genel sağlık açısından şu noktalara dikkat edilmesi önerilebilir:

• Sigara ve tütün ürünlerinden kaçınmak,

• Aşırı alkol tüketimini sınırlandırmak,

• Sağlıklı vücut ağırlığını korumak,

• Dengeli ve yeterli beslenmek,

• Düzenli fiziksel aktivite yapmak,

• Testisleri uzun süre aşırı sıcaklığa maruz bırakabilecek alışkanlıklardan kaçınmak,

• Anabolik steroid ve doktor önerisi olmadan testosteron kullanmamak.

Ancak vitamin, antioksidan veya çeşitli takviyelerin sperm değerlerini kesin olarak artıracağı düşünülmemelidir. Düşük sperm sayısında öncelikle altta yatan nedenin değerlendirilmesi gerekir.

Sperm Değerlerim Düşük Çıktı, Ne Yapmalıyım?

Spermiogramdaki bir veya birkaç değer düşük çıktığında tek bir sonuca bakarak infertilite tanısı konulmamalıdır. Semen parametreleri doğal olarak değişkenlik gösterebildiği için değerlendirme aşamalı olarak yapılır.

İzlenebilecek yol genel olarak şöyledir:

• Sonucu bütün olarak değerlendirin: Yalnızca sperm sayısına değil; toplam sayı, hareketlilik, morfoloji, hacim ve diğer parametrelere bakılır.

• Testin uygun koşullarda yapıldığını kontrol edin: Cinsel perhiz süresi, örneğin tamamının alınması ve laboratuvara ulaştırılma koşulları sonucu etkileyebilir.

• Gerekirse spermiogramı tekrarlayın: İlk testte anormallik varsa ikinci bir semen analizi istenebilir.

• Erkek infertilitesi konusunda uzman değerlendirmesi alın: Anormal semen parametreleri bulunan erkeklerde ayrıntılı tıbbi öykü ve fizik muayene önerilir.

• Altta yatan neden araştırılır: Duruma göre hormon testleri, genetik incelemeler veya görüntüleme yöntemleri planlanabilir.

• Çift birlikte değerlendirilir: Gebelik olasılığı yalnızca spermiogram sonucuna bağlı değildir. Kadın partnerin yaşı ve fertilite durumu da eş zamanlı değerlendirilmelidir.

• Tedavi nedene göre planlanır: Bazı kişilerde altta yatan durum tedavi edilirken bazı çiftlerde aşılama, IVF veya ICSI gibi yardımcı üreme yöntemleri değerlendirilebilir.

Spermiogram sonucu fertilite değerlendirmesinin önemli bir parçasıdır ancak tek başına çiftin gebelik şansını belirleyen bir test değildir.

Testin Neden Tekrarlanması Gerekir?

Semen parametreleri aynı kişide farklı zamanlarda belirgin değişiklik gösterebilir. Cinsel perhiz süresi, örnek toplama koşulları, hastalıklar ve doğal biyolojik değişkenlik sonuçları etkileyebilir.

AUA/ASRM, özellikle ilk semen analizi anormal olduğunda en az iki spermiogram sonucunun değerlendirilmesini ve testlerin ideal olarak yaklaşık bir ay arayla yapılmasını belirtmektedir.

Örneğin ilk testte sperm konsantrasyonunun 13 milyon/mL çıkması, tek başına kalıcı bir sperm üretim bozukluğu bulunduğunu göstermez. İkinci testte sperm konsantrasyonu, hareketlilik ve diğer parametrelerin yeniden değerlendirilmesi daha güvenilir bir klinik tablo oluşturur.

Bununla birlikte azoospermi veya çok düşük sperm sayısı gibi belirgin bulgularda hekimin önerdiği değerlendirme ve tekrar zamanı esas alınmalıdır.